Portret rodzinny Jana III,  Henri Gascar, 2 poł. XVII w. ,  Kraków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu
Główna Konkurs Moda i obyczaje Ubiory polskie Ubiory obce Tkaniny Słownik Bibliografia Inne
Ubiory polskie
Galeria portretów
Ubiory męskie
O formie i kroju polskich ubiorów
Żupan
Delia
Ferezja
Bekiesza
Kontusz
Czechman
Kiereja
Pasy w męskim ubiorze polskim w XVII wieku
Biżuteria i ozdoby ubioru polskiego w XVII wieku
Znalezione pod podszewką
Tajniki malowanej rekonstrukcji
Kopia kaftana Jana III
Kontusz
Ewa Orlińska-Mianowska
W XVII wieku kontusz stał się jedną z dwóch najważniejszych części polskiego ubioru narodowego. Częstsze wzmianki o tym ubiorze w księgach krawieckich zaczęły się pojawiać w latach czterdziestych XVII wieku. Między innymi w cenniku wojewodzińskim dla robót krawieckich z 1648 roku. Ubiór ten wymieniany jest także w krakowskich, warszawskich, lubelskich i poznańskich inwentarzach mieszczańskich z lat siedemdziesiątych XVII wieku. Początkowo był ubiorem skromnym, w późniejszym okresie stał się bardziej uroczysty i wyparł wcześniej noszoną na żupanie delię. Górą pasowany, od talii poszerzony przez kloszowe fałdy, które wszywano po bokach pasa tkaniny, wyprowadzonego z kroju pleców, tzw. słupa. Taki krój ma najstarszy zachowany kontusz, znajdujący się w Zbiorach Armémuseum w Sztokholmie. W kontuszach z tego okresu, pochodzących z pochówków, niestety, nie zachowały się plecy. Trudno powiedzieć, kiedy pojawił się charakterystyczny krój rękawów rozciętych od pach po łokcie i zakończonych mankietami. Rękawy te w pewnym okresie zaczęto wywijać, zarzucając na plecy, ukazując podszyte, zwykle kontrastową tkaniną lub futrem, ich wnętrze, określane jako wyloty lub łapcie. W XVII wieku zwyczaj ten był uważany raczej za rodzaj niestosownej ekstrawagancji, o czym mówią niektóre teksty kazań z tego czasu.
Długość kontusza zmieniała się w zależności od mody i okoliczności, w jakich był noszony. Kontusz noszony na polu bitwy ze względu na wygodę mógł być krótszy. Ubiory cywilne w XVII wieku pełniły funkcję mundurów, których forma jeszcze się nie wykształciła. Praktyczniejsze od delii i kontusza w warunkach polowych były burki. Były to ubiory z filcu, noszone powszechnie przez plemiona koczownicze. Nieprzepuszczające wody i wiatru, dosyć ciężkie, ale niezwykle ciepłe.
Jednym ze starszych wizerunków z przedstawieniem ubioru kontuszowego jest portret Mikołaja Hieronima Sieniawskiego. Ozdobą kontuszy było – podobnie jak w deliach – szamerowanie. Pokazuje to portret Aleksandra Jabłonowskiego. Jedynym zaś zachowanym kontuszem z szamerowaniem jest kontusz ze Zbiorów Armémuseum w Sztokholmie, który sprawiony został na młodzieńca.
XVII-wieczne archiwa podają, że kontusze mieszczańskie szyto głównie z sukna, a te dla możnych – ze szlachetniejszych tkanin, do których wówczas zaliczano jedwabie i aksamity. XVII-wieczne kontusze, poza dwoma wcześniej tu wspomnianymi, niestety, do naszych czasów się nie zachowały. O wariantach kroju wiemy niewiele, a wizerunki portretowe i inwentarzowe opisy dają jedynie dosyć ogólne wyobrażenie. Z przekazów historycznych wiemy, że Piotr Sapieha, zwycięzca spod Smoleńska, nosił biały czechman, lamowany błękitnym aksamitem. Styl ubierania księcia podobno był powszechnie naśladowany. Interesujące szczegóły przekazują zachowane inwentarze pośmiertne magnatów należących do elity politycznej czasów Jan III Sobieskiego.
Spisy po Janie Cerekwickim, staroście średzkim, przywódcy szlachty wielkopolskiej w okresie panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego, świadczą o upodobaniu do ubioru polskiego. W garderobie starosty pośród 22 sztuk wykwintnej odzieży znajdowało się 12 kontuszy. Między innymi niezwykle reprezentacyjny kontusz fiałkowy, ozdobiony 13 rubinowymi guzami i podszyty rysimi grzbietami. Dużej wartości musiał być także kontusz uszyty z francuskiego sukna z „potrzebami jedwabnemi” i podszyty jenotami oraz „opuszony” sobolami koło kołnierza. Inwentarz wymienia także kontusz czarny, aksamitny, podszyty gronostajami „bez potrzeb” i kontusz czerwony „sobolami podszyty”, z sześcioma guzami złotymi sadzonymi rubinami. Miał także cztery kontusze letnie bez futrzanych podszyć, wśród nich kontusz aksamitny letni kitajką szkarłatną listwowany, z czternastoma guzikami złotymi, małymi z rubinami. W spisie wzmiankowane są też futra, wśród których obok najwyżej cenionych sobolowych i gronostajowych wymienione są: noszkowe rysie z łapkami i kołnierzem, pupkowe stare z łapkami do obszycia kontuszy, kołnierzy, łapek (wylotów) i mankietów. Wśród wymienianych pozostałych kontuszy są: szare, zielone i pieprzowe i 6 żupanów, w tym brzoskwiniowy sajetowy z „potrzebami jedwabnymi”, cytrynowy, z zielonego adamaszku i w pasy, i w kwiaty drotowe. Zapisy pokazują przewagę ubiorów wierzchnich nad spodnimi i jaśniejszą kolorystykę tych ostatnich. W XVII-wiecznych inwentarzach znaczniejszych osób liczba kontuszy była zwykle o połowę mniejsza niż liczba żupanów. Najzamożniejsi mieszczanie mieli po trzy kontusze. W XVII wieku podszycia futrzane zostały wyparte przez jedwabne, a u mniej zamożnych – z tańszych wełnianych tkanin.
Inwentarz Cerekwickiego nie zawiera innych typów ubiorów, a do wspomnianych tutaj właściciel nosił czapkę sobolą półszkarłatnią czerwoną oraz, na zmianę, trzy pasy: sakiewski czerwony karmazynowy w siatkę; jedwabnicowy z szlakami przerabianymi złotem; bagazjowy biały z frędzlą srebrną. Trudno do tego narysowanego lakonicznym językiem inwentarzowego obrazu dopasować portret z epoki, ilustrujący opisane stroje.
W XVII wieku sięgano do antycznej tradycji i wzorem rzymskich bohaterów polscy wodzowie po zwycięskiej bitwie przywdziewali uroczyste ubiory i triumfalnie wjeżdżali do miast. W ten sposób wjechali do Warszawy – w 1611 roku hetman polny koronny Stanisław Żółkiewski, a w 1668 roku Jan III Sobieski. Przywdziewano w takich okazjach czerwone ubiory w Polsce, zwane purpurą, szkarłatem lub karmazynem. Michał Serwacy Wiśniowiecki, wojewoda ruski, ojciec króla, w dniu uroczystego pogrzebu w 1745 roku, ubrany był w żupan atłasowy, karmazynowy, ferezję aksamitną włosianego koloru, kołpak aksamitny koloru pomarańczowego. Pojawiający się często w spisach karmazyn to nazwa koloru uzyskanego za pomocą kermesu – barwnika stosowanego na Wschodzie do uzyskania czerwieni. W przeciwieństwie do purpury pochodzącej z morskich skorupiaków była to czerwień o cieplejszym tonie. Większość włoskich jedwabi sprowadzanych na żupany była w odcieniach czerwieni o jasnych ciepłych tonach, którą włoskie manufaktury uzyskiwały za pomocą marzanny i kermesu. Odcieni czerwieni było bardzo wiele. Uzyskiwano ją, stosując nie tylko różne mieszanki barwników, lecz także farbując innym barwnikiem osnowę, a innym wątek. Tak uzyskiwano dwa różne tony, które dopiero po utkaniu dawały pożądaną głębię koloru.
ZACHOWANE KONTUSZE
Kontusz ten jest najstarszym i jedynym zachowanym zabytkiem tego typu: skrojony został podobnie jak żupan Stanisława Daniłowicza, nie ma wylotów. Uszyty z sukna w kolorze amarantowym, szamerowany, zapiany na cztery guzy pasmanteryjne z zapięciem ozdobionym szamerowaniem. Rękawy zakończone wywijanymi mankietami o wyciętej formie, nazywanymi w Polsce psim uchem. Ubiór ozdobiony jest srebrną bortą (szer. 5 mm), naszytą na linii wszycia rękawów, na tylnym szwie rękawów oraz na bocznych szwach poniżej pachy, wzdłuż brzegów trapezowatych klinów. Brzegi półkołnierza i otworów kieszeni obszyto jedwabnym sznureczkiem, nazywanym w cechu krakowskim pstroką. Podszycie z poszewki w żółte kwiaty zachowane jest częściowo.
Wykrój ten pokazuje charakterystyczne poszerzenia półkolistych fałd przez trójkątne kliny. W ten sam sposób poszerzano kontusze szyte z sukna w XVIII wieku. Warto zwrócić uwagę na ten sposób poszerzania półkolistych form. Wszystkie zachowane XVIII-wieczne kontusze mają bardzo podobny krój do kontusza sztokholmskiego.
W zależności od sylwetki rękawy mogły być bardziej obszerne lub dopasowane, tak jak jest to w kontuszu ze Zbiorów Museum Livrustkammaren.
IKONOGRAFIA KONTUSZE
© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 2015. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Deklaracja dostępności Wilanów dla Młodych Talentów

Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie zobowiązuje się zapewnić dostępność swojej strony internetowej zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych. Oświadczenie w sprawie dostępności ma zastosowanie do strony internetowej Wilanów dla Młodych Talentów.

  • Data publikacji strony internetowej:
  • Data ostatniej istotnej aktualizacji:

Status pod względem zgodności z ustawą

Strona internetowa jest niezgodna z ustawą o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych z powodu niezgodności lub wyłączeń wymienionych poniżej.

Treści niedostępne

  • Brak opisów alternatywnych do treści nietekstowych (np. zdjęć i ilustracji). Brakujące opisy są systematycznie uzupełniane. (1.1.1, A)
  • Treści na stronie nie mają jasnej struktury (nieprawidłowe użycie znaczników semantycznych) (1.3.1, A)
  • Strona jest oparta na tabeli i przez to nie jest zrozumiała dla osób z niepełnosprawnością wzroku (1.3.2, A)
  • Miejscami nie jest zapewniony wystarczający kontrast minimalny. (1.4.3, AA)
  • Przy powiększeniu do 200% tekst źle się wyświetla i w ogóle nie ma możliwości odczytania tekstu po prawej stronie (1.4.4, AA)
  • Jednoznakowych skrótów klawiszowych nie można wyłączyć ani przemapować. (2.1.4, A)
  • Brak możliwości pominięcia pewnych bloków strony. Nie działają skróty klawiaturowe. (2.4.1, A)
  • Tytuł jest identyczny na podstronach i na stronie głównej. (2.4.2, A)
  • Nie wszystkie elementy aktywne są opisane albo nie zawsze opis jest jednoznaczny. (2.4.4, A)
  • Stronę w danym serwisie można zlokalizować tylko za pomocą jednego sposobu. (2.4.5, AA)
  • Brak nagłówków (2.4.6, AA)
  • Brak znacznika lang="pl" (3.1.1, A; 3.1.2, AA)
  • Brak identyfikatorów bądź unikalnych identyfikatorów. (4.1.1, A)

Przygotowanie deklaracji w sprawie dostępności

  • Deklarację sporządzono dnia:
  • Deklarację została ostatnio poddana przeglądowi i aktualizacji dnia:

Deklarację sporządzono na podstawie oceny podmiotu zewnętrznego przeprowadzonej przez Spółdzielnia Socjalna FADO.

Informacje zwrotne i dane kontaktowe

  • Za rozpatrywanie uwag i wniosków odpowiada: Maria Zielińska.
  • E-mail: mzielinska@muzeum-wilanow.pl
  • Telefon: 785905734

Każdy ma prawo:

  • zgłosić uwagi dotyczące dostępności cyfrowej strony lub jej elementu,
  • zgłosić żądanie zapewnienia dostępności cyfrowej strony lub jej elementu,
  • wnioskować o udostępnienie niedostępnej informacji w innej alternatywnej formie.

Żądanie musi zawierać:

  • dane kontaktowe osoby zgłaszającej,
  • wskazanie strony lub elementu strony, której dotyczy żądanie,
  • wskazanie dogodnej formy udostępnienia informacji, jeśli żądanie dotyczy udostępnienia w formie alternatywnej informacji niedostępnej.

Rozpatrzenie zgłoszenia powinno nastąpić niezwłocznie, najpóźniej w ciągu 7 dni. Jeśli w tym terminie zapewnienie dostępności albo zapewnienie dostępu w alternatywnej formie nie jest możliwe, powinno nastąpić najdalej w ciągu 2 miesięcy od daty zgłoszenia. Jeżeli zapewnienie dostępności cyfrowej nie będzie możliwe, podmiot publiczny może zaproponować alternatywny sposób dostępu do informacji. W przypadku, gdy podmiot publiczny odmówi realizacji żądania zapewnienia dostępności lub alternatywnego sposobu dostępu do informacji, wnoszący żądanie może tą samą drogą złożyć skargę w sprawie zapewnienia dostępności cyfrowej strony internetowej, aplikacji mobilnej lub elementu strony internetowej.

Skargi i odwołania

Po wyczerpaniu wskazanej procedury skargę można złożyć również do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Dostępność architektoniczna

  • Parking i najbliższy przystanek znajdują się w odległości ok. 300 m od pałacu.
    Z pobliskich przystanków autobusowych oraz parkingu do pałacu prowadzi kilka dróg. Bezpośrednio do muzeum dochodzi się po nierównej nawierzchni, która częściowo składa się z kamieni polnych (tzw. kocie łby), częściowo jest to nawierzchnia HanseGrand. 
  • Ze strony muzeum można pobrać plan pałacu i ogrodów z zaznaczonymi trudnościami oraz udogodnieniami architektonicznymi. Na planie zaznaczone są najwygodniejsze trasy dojścia do pałacu z najbliższych przystanków autobusowych oraz z parkingu.
  • Najdogodniejszym przejściem są pasy z sygnalizacją świetlną znajdujące się przy barze McDonald. Przechodzimy na drugą stronę ulicy, dochodzimy do ogrodzenia, po czym kierujemy się w prawo i cały czas idziemy prosto chodnikiem. Po drodze po lewej stronie mijamy szereg budynków oraz kościół, za którym zaczyna się teren muzeum.
  • Opis dojścia z pętli autobusowej do kasy a następnie do pałacu dostępny jest również w formacie tekstowym oraz jako opis słowny w formacie mp3.
  • Kasa muzeum znajduje się w budynku przy ul. St. Kostki Potockiego. Do środka wchodzi się po schodach. Dla osób z trudnościami w poruszaniu się przed kasą umieszczony jest słupek ze specjalnym przyciskiem. Po naciśnięciu przycisku pracownik kasy zgłosi się do Państwa.
  • Wejście do pałacu dostępne dla osób z niepełnosprawnością ruchową znajduje się w prawym skrzydle pałacu (od Sieni Zielonej).
  • Dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich dostępne są parter pałacu oraz park. Muzeum dysponuje rampami rozkładanymi ułatwiającymi wjazd i wyjazd z pałacu oraz poruszanie się po parterze pałacowym. WAŻNE! Ze względu na historyczny charakter miejsca jeszcze nie wszystkie progi zostały usunięte, a długość ramp, jakie możemy zastosować w obecnych warunkach, pozwala na osiągnięcie kąta nachylenia przy wjeździe i wyjeździe wynoszącego 24%. Dlatego osoby poruszające się na wózkach inwalidzkich proszone są o przyjście do muzeum wraz z osobą towarzyszącą.
  • Uwaga! Ze względu na przejściowe trudności techniczne osoby poruszające się na wózkach elektrycznych czasowo nie mają możliwości wjazdu do pałacu. Niedogodności zostaną jak najszybciej usunięte.
  • Pierwsze piętro pałacu i Sala Uczt oraz poziom -1 nie są dostępne dla osób z niepełnosprawnością ruchową, w szczególności poruszających się na wózkach.
  • W każdym pomieszczeniu w pałacu znajduje się krzesło, z którego może skorzystać osoba potrzebująca odpoczynku.
  • W Galerii Północnej, Galerii Południowej oraz w Salonie Malinowym przygotowane zostały dodatkowe miejsca do siedzenia.
  • Toaleta dostosowana do potrzeb osób poruszających się na wózkach inwalidzkich znajduje się w Ogrodzie Różanym.
  • Do budynku i wszystkich jego pomieszczeń można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem.
stat