Portret rodzinny Jana III,  Henri Gascar, 2 poł. XVII w. ,  Kraków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu
Główna Konkurs Moda i obyczaje Ubiory polskie Ubiory obce Tkaniny Słownik Bibliografia Inne
Ubiory obce
Galeria portretów
Ubiory kobiece
Ubiory męskie
Ubiory kobiece w siedemnastowiecznej Europie
Zarys mody francuskiej
Początek wieku ‒ ostatnie lata panowania hiszpańskiej mody
Lata 1620‒1635: Nowa swobodna sylwetka
Lata 1635‒1655: Czas eleganckiego umiaru
Lata 1660‒1685: Splendor dworskiej mody
1685‒1700: Teatr dworskiej mody
Moda hiszpańska
Moda holenderska
Moda w pozostałych krajach zachodniej Europy
Koszule i "chusty białe" - czyli o bieliźnie w XVII wieku
Kształty i sznurówki - dzieje gorsetu w XVII wieku
Ubiór męski w siedemnastowiecznej Europie
Początek wieku- ostatnie lata panowania hiszpańskiej mody
Lata 1620-1645 - nowa swobodna sylwetka
Lata 1650-1675 - czas dworskich ekstrawagancji
Lata 1675-1700 - czas dworskiego munduru
Moda holenderska
Wpływy mody francuskiej i holenderskiej w zachodniej Europie
Ubiory do polowań i jazdy konnej w XVII wieku
Ubiory tureckie w XVII wieku
Stroje dworskie w Imperium Osmańskim w XVII wieku
Karolina Krzywicka
Stroje tureckie, podobnie jak inne stroje wschodnie, budziły zainteresowanie Europejczyków przybywających do Stambułu ‒ posłów, artystów, handlarzy i innych osób. Ich bogactwo, barwna kolorystyka luksusowych tkanin i zróżnicowanie wywoływały zachwyt, stając się tematem wielu relacji cudzoziemców podróżujących do Imperium Osmańskiego, zostały też utrwalone w pracach artystów przebywających przy ambasadach krajów europejskich w Stambule. Szczególnie popularną formą tych prac były albumy kostiumów, często zebranych w zbiorach miniatur i rysunków, które powstawały na przestrzeni kilku stuleci kontaktów między Zachodem a Imperium Osmańskim. Stały się one bezcennym źródłem kostiumologicznym, pokazującym zróżnicowany charakter strojów osmańskich, uwzględniającym przede wszystkim stroje sułtana i jego dworu, ceremonie, oficjalne spotkania, lecz także szeroki przekrój grup społecznych, etnicznych i wyznaniowych zamieszkujących imperium.
Jednym z cennych źródeł kostiumologicznych jest XVII-wieczny zbiór 100 miniatur, przedstawiających dawne stroje tureckie, pochodzący z dawnej Biblioteki Ordynacji Zamoyskich, opracowany przez Ananiasza Zajączkowskiego. Siedemnastowieczne miniatury należą do albumu Costumes turcs, zakupionego w 1802 roku przez Stanisława Zamoyskiego do jego biblioteki w Paryżu. Obecnie album ten przechowywany jest w Bibliotece Narodowej w Warszawie (sygn. BOZ 165). Na podstawie tego cennego zbioru możemy dziś scharakteryzować ubiór dworski w Imperium Osmańskim w XVII wieku. Z następnego stulecia pochodzi zbiór gwaszy Costumes et moeurs turques. De la Collection du Roi Stanislas Auguste, ilustrujący stroje tureckie i sceny rodzajowe z 2 połowy XVIII wieku, który znajduje się w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Wśród źródeł kostiumologicznych ważną rolę pełnią portrety sułtańskie i wizerunki wysokich urzędników, dowódców wojsk osmańskich oraz sceny z seraju, a także sceny bitew polsko-tureckich, utrwalone na licznych grafikach. Do znanych przykładów grafik z XVII wieku należy między innymi album z rycinami według pierwowzorów Jean-Baptiste’a Vanmoura (1671–1739), wydany przez markiza Charlesa de Ferriola (1652–1718), ambasadora francuskiego w Stambule w latach 1699–1710. Ciekawym źródłem ikonograficznym i kostiumologicznym są drzeworyty Maximiliana Woszczanki, znającego obyczaje tureckie oraz stroje dworskie i wojskowe, których przedstawienia ilustrowały utwór Monarchia turecka Paula Ricota (Rycauta), przetłumaczony na język polski przez Stanisława Kłokockiego i wydany w 1678 roku.
Ubiory i stroje w Imperium Osmańskim pozostawały pod silnym wpływem mody perskiej, której wiele cech utrwaliło się w nich na stałe, przede wszystkim w strojach dworskich. Stroje podlegały surowym regulacjom ustanowionym w XVI wieku, za panowania sułtana Sulejmana Wspaniałego, w znacznym stopniu niezmienianym aż do XIX wieku, stając się ważnym czynnikiem określającym status społeczny, zamożność i przynależność do grup etnicznych, religijnych i zawodowych. Stroje tureckie w XVII wieku nie różniły się zasadniczo od strojów z XVI wieku, określanego jako „wspaniałe stulecie”. Wtedy Imperium Osmańskie przeżywało wielki rozkwit i w znacznym stopniu poszerzyło strefę swoich wpływów, czego efektem był napływ dużej ilości dóbr i bogactw. Był to też okres rozbudowy ceremoniału dworskiego, co miało wpływ na kształtowanie się nowych elementów ubioru, ściśle powiązanego ze statusem i pełnioną funkcją. Wpłynęło także na wzbogacenie stroju dworskiego i pojawiające się mody na poszczególne typy tkanin, ich kolorystykę i wzory. W XVI wieku wzrosło zapotrzebowanie na tkaniny luksusowe, które były produkowane przede wszystkim w rodzimych ośrodkach jedwabnictwa, ale dostarczane również z Włoch przez weneckich kupców. Tkaniny osmańskie produkowano głównie w Bursie, pierwszej stolicy imperium i najstarszym centrum jedwabnictwa na terenie ówczesnego Imperium Osmańskiego, oraz w Stambule. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na tkaniny jedwabne część z nich sprowadzano z Wenecji, Genui, Persji Indii i Chin. Do zróżnicowanych tkanin należały różne typy tkanin jedwabnych: od miękkich i lekkich po grubsze, luksusowe, przetykane nicią metalową brokaty kemha, wzorzyste aksamity z atłasowym tłem çatma i aksamity z tłem ze złotogłowiu zerbaft. Do jedwabnych tkanin, z których najczęściej szyto stroje dworskie, należał złotogłów seraser. Tkaniny produkowane w Bursie eksportowano także na rynki europejskie, w tym do Polski, gdzie w XVII wieku szczególnie poszukiwany był złotogłów – dilba. Wiele drogich tkanin, zwłaszcza brokatów i aksamitów, powstawało na potrzeby rosyjskiego dworu i kościoła prawosławnego, czego przykładem są tkaniny jedwabne znajdujące się w zbiorach Kremla, Ermitażu oraz prawosławnych cerkwi i monastyrów. Produkcja luksusowych tkanin jedwabnych i aksamitów złotolitych przeżywała rozkwit w XVI i XVII wieku, pod koniec XVIII wieku zaczęła podupadać.
Typową cechą tkanin osmańskich było stosowanie płaskich, opracowanych sylwetowo ornamentów o dużych raportach i pełnych, wyrazistych wzorach w skontrastowanej kolorystyce. Repertuar wzorów pojawiających się w tkaninach z XVI wieku w znacznym stopniu przetrwał następne stulecie. Wśród często występujących wzorów pojawiały się stylizowane motywy roślinne w formie zwartych kompozycji lub multiplikowanych wzorów, które tworzyły spójny zespół ornamentów powstających w warsztatach dworskich na potrzeby różnych dziedzin rzemiosła artystycznego, przede wszystkim dekoracyjnych kafli z Izniku, zdobiących wnętrza pałaców i meczetów. Wzory tkanin tureckich z XVI i XVII wieku tworzyły często kompozycję asymetryczną o motywach falistych łodyg kwiatowych zwanych saz lub były skomponowane z powtarzalnych motywów tworzących rodzaj regularnej siatki wypełnionej medalionami z wpisanymi dużymi wzorami kwiatowymi. Wiele tradycyjnych wzorów utrwalonych w XVI wieku nie zmieniało się przez następne stulecia, na przykład duże medaliony, stylizowane motywy roślinne: kwiaty, takie jak tulipany i goździki, czy owoc granatu – symbol szczęścia i płodności. Wyjątkowo popularny był także wzór kordonowy, w XVI i XVII wieku pojawiał się on również w tkaninach weneckich. Do popularnych wzorów o utrwalonej, długiej tradycji należał powielany od stuleci w tkaninach i zdobnictwie osmańskim motyw çintamani, złożony z abstrakcyjnych elementów – trzech zebranych kół lub półkoli, tworzących obrys trójliścia i zwielokrotnionych motywów stylizowanych, falistych chmur. Ze względu na symbolikę związaną z siłą i władzą występował on niemal wyłącznie w strojach dworskich, a przede wszystkim na kaftanach ceremonialnych. Motyw çintamani wywodzi się z tradycji przedmuzułmańskiej, prawdopodobnie został zapożyczony z buddyjskich Chin.
Na podstawie źródeł kostiumologicznych, między innymi miniatur i portretów sułtanów oraz zachowanych zabytków, zwłaszcza strojów sułtańskich z kolekcji Muzeum Topkapi w Stambule, wiemy, że tkaniny, z których szyto stroje dworskie, występowały najczęściej w skontrastowanych zestawieniach kolorystycznych, bazujących na nasyconych, intensywnych kolorach. Do ulubionych barw należał kolor karmazynowy (kermezy), pojawiający się w różnych odcieniach: malinowym, pomarańczowym, czerwonym i różowym oraz różne odcienie błękitu: szafirowy, niebieski, granatowy; odcienie zielonego, w tym pistacjowy i seledynowy, oraz żółtego o odcieniu miodowym. Spośród innych kolorów, z których były szyte poszczególne elementy ubiorów, występowały także: czarny, biały, brunatny i odcienie brązowego.
Strój męski w XVII wieku zasadniczo pozostał niezmienny i składał się z utrwalonych od stuleci elementów. Stroje dworskie były ściśle podporządkowane regulacjom i odpowiadały pełnionej funkcji oraz przeznaczeniu, na przykład stroje dzienne czy stroje noszone tylko podczas uroczystości. Tureckie ubiory męskie składały się niezmiennie z dwóch części: z ubioru spodniego, z którego właściwie były widoczne tylko rękawy, część przodu oraz dolna część nogawek spodni, oraz ze stroju wierzchniego, często podszytego wysoko cenionym futrem. Powszechnie noszonym strojem spodnim był kontoş – długa szata, na ogół dopasowana w talii i w górnej części, z długimi rękawami i stojącym kołnierzykiem, o różnej długości, najczęściej sięgającej kostek. Kontoş był zapinany z przodu na ozdobne biżuteryjne guzy, często złote lub srebrne, zdobione kamieniami szlachetnymi, zestawione w jednym rzędzie. Na kontoş nakładano kaftan lub inne stroje wierzchnie podbite futrem, które było oznaką prestiżu. Kontoş zawsze był przepasany, najczęściej pasem sal kusak, wykonanym z tkaniny wełnianej, jedwabnej lub brokatu, którego kolor był uzależniony od rangi urzędnika państwowego. Inną formą pasa był pas skórzany kemer, zdobiony umieszczoną na środku klamrą metalową, prostokątną, z grawerunkiem lub inkrustowaną. Nieodłącznym elementem stroju spodniego były noszone powszechnie luźne, szerokie spodnie şalwar, stąd ich spolszczona nazwa szarawary. Występowały one zarówno w ubiorze męskim, jak i damskim i były noszone przez różne grupy społeczne. Szarawary należące do sułtana, książąt i najwyższych dostojników w seraju szyto z jedwabiu, a w wersji odświętnej – z jedwabnego aksamitu lub brokatu. Do dziś są one powszechnie noszone w niezmiennej formie w wielu krajach muzułmańskich. Szarawary mogły mieć bufiaste nogawki na całej długości lub były zwężane dołem, zawsze marszczone w pasie i zawiązywane u góry sznurkiem lub taśmą. Innego typu spodnie, bardziej dopasowane, zwężane od kolan ku dołowi, nosili janczarzy, a na ich dolną cześć zakładali owijacze.
Najbardziej charakterystyczną częścią stroju dworskiego w Imperium Osmańskim były kaftany należące do stroju wierzchniego. Występowały w wielu zróżnicowanych fasonach: bardziej dopasowane do sylwetki lub obszerne, o długości sięgającej za kolano albo do kostek. Krój kaftanów i innych typów okryć wierzchnich był prosty: rękawy przyszyte po linii prostej do przedłużonego nieco ramienia, często szerokie, sięgające łokcia. Kaftany mogły mieć długie, szerokie bądź wąskie rękawy, rozcięte na wysokości łokci lub rękawy krótkie z duplikatami, które odrzucano do tylu, podobnie jak w strojach perskich. Niektóre kaftany miały charakterystyczny krój pleców, przechodzący od linii stanu w długi prostokąt tkaniny, do którego doszywano skrojone kloszowo boki. Przód kaftana był rozcięty na całej długości, skrojony w całości z połami zachodzącymi na siebie, ze stojącym niezapiętym kołnierzem. Kaftany mogły być częściowo zapinane na haftki lub biżuteryjne guzy, ułożone w pojedynczych lub zwielokrotnionych rzędach, którym odpowiadały jedwabne pętlice. Niektóre kaftany, zwłaszcza sułtańskie i najwyższych urzędników, były zdobione na przodzie bogatym szamerowaniem w kolorze złotym lub srebrnym. Od XVI wieku utrwaliły się fasony kaftanów sułtańskich lekko dopasowanych w górnej części, a od pasa rozkloszowanych ku dołowi. Ich rękawy mogły mieć krój zbliżony do rękawów kimonowych, były szerokie, niekiedy lekko zwężane przy nadgarstkach. Jednym z wielu rodzajów kaftanów było ferace, strój z szerokimi rękawami, który nosili urzędnicy podczas ceremonii. Kaftany szyto z różnych rodzajów tkanin o zróżnicowanej kolorystyce i deseniach, w zależności od przeznaczenia i zgodnie z ceremoniałem dworskim. Jednak najczęściej występowały w kolorze granatu indygo, karmazynowej czerwieni i fioletu. Podczas uroczystości oficjalnych i ważnych ceremonii sułtan i najwyżsi dostojnicy seraju nosili kaftany z luksusowych tkanin jedwabnych, najczęściej brokatowych lub aksamitów aba i bürümcük, ciężkiego jedwabnego brokatu – çatma, diba i kemha. Od XIV do XVII wieku przeważały kaftany z tkanin o dużych wzorach, przy czym już na przełomie XVI i XVII wieku zaczęły się pojawiać tkaniny o drobniejszych i jaśniejszych wzorach. Od 2 połowy XVII wieku dużą popularnością cieszyły się kaftany z tkanin jedwabnych zwanych selimiye z wzorem pionowych pasów yollu, zdobione małymi haftowanymi wzorami kwiatowymi. Kaftan był zarówno elementem codziennego stroju dworskiego, jak i stroju ceremonialnego, noszonego podczas różnych uroczystości, wykonanego z tkanin jedwabnych gładkich lub wytwornych tkanin o wydatnych dekoracyjnych wzorach. W XVI wieku dominowały duże, sylwetowe wzory kwiatowe, wpisane w regularne medaliony lub tworzące zwarte kompozycje motywów roślinnych – były to tulipany lale lub owoc granatu anor. Do bardzo popularnych motywów powtarzających się także w tkaninach dekoracyjnych należał stylizowany goździk o wachlarzowatych kwiatostanach, rozmieszczonych w układzie sieciowym. Motywy goździków i tulipanów często wplatano w bardziej rozbudowane kompozycje, zestawione z innych motywów roślinnych: falującej wici roślinnej rumi, liści saz i ostów. W wielu rodzajach tkanin, od cienkich jedwabiów po grubsze aksamity jedwabne, powielano motyw „pawich oczu”, zwielokrotnionych i umieszczonych w układzie sieciowym, oraz wzór raportowy z motywem dużych owoców granatu, najczęściej w kolorze złotym na karmazynowym tle.
Dowodem na zróżnicowanie fasonu kaftanów z XVI i XVII wieku oraz bogactwo tkanin, z których powstały, są zachowane w kolekcjach muzealnych kaftany sułtanów i książąt. Znajdują się one między innymi w największej kolekcji kaftanów osmańskich w Muzeum Pałacu Topkapi w Stambule oraz w kolekcji Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie.
Kaftany należały do najcenniejszych części ubioru, pełniły także ważną funkcję oficjalnych podarunków przeznaczonych dla urzędników wyróżnionych przez sułtana, a przede wszystkim przedstawicieli poselstw przybywających od innych władców na dwór sułtana. Kaftany te nazywano hilat (tur. bogaty), czyli suknia honoru. Ofiarowane kaftany były wręczane podczas specjalnej ceremonii, w odpowiedniej kolejności – jako pierwsi otrzymywali je wyróżnieni posłowie o najwyższej randze, a następnie członkowie świty poselskiej. Wzbudzały one zachwyt na dworach europejskich i potęgowały wyobrażenie o sile i bogactwie Imperium Osmańskiego, czego dowodem są zachowane relacje posłów z Europy, opisujące ceremonie wręczania hilatów i opiewające przepych panujący w seraju. O takiej ceremonii wspomniał także Hieronim Radziejowski, podkanclerzy koronny, stojący na czele poselstwa króla Jana Kazimierza na dworze sułtana tureckiego Mehmeda IV w czerwcu 1667 roku. Radziejowski opisał audiencję u sułtana („u kajmakana”), podczas której rozdano polskim posłom czterdzieści srebrem wyszywanych kaftanów, a podczas wizyty u sułtana członkowie poselstwa przyodziani w stroje ceremonialne spożywali ucztę. Radziejowski opisał prawdopodobnie kaftan z jasnego jedwabiu, liczną biżuterię, turban zdobiony kitą z czaplich piór oraz biżuteryjną, wysadzaną szmaragdami egretę na jego przodzie, jak też przypiętą z boku lub z tyłu turbanu kitę z piór. „Cesarza strój taki był: naprzód biaława jakaś suknia, której nierozeznać jaka była, bo się świeciła od kanaków [naszyjników], na głowie z boków pióra białe, od nich idące wielkie szmaragdy jako jajca gęsie, na czele zaś trzecie pióro na dół się spuszczające, zawój kanakami sadzony niewielki” (Droga pana posła Radziejowskiego do Porty Othomańskiej, [w:] Sadok Barącz, Pamiątki dziejów polskich, Lwów 1855, s. 74–81).
Ubiory wierzchnie były zróżnicowane zależnie od ich funkcji i przeznaczenia. Wśród strojów wierzchnich występowało wiele typów strojów podszytych bardzo cenionym na dworze futrem lub ocieplanych techniką pikowania z kilku warstw waty. Jednym z najbardziej reprezentacyjnych strojów wierzchnich było kapaniçe, obszerny strój sięgający do kostek, zarezerwowany dla sułtana i najwyższych dostojników, uszyty z tkaniny jedwabnej lub sukna i podszyty futrem z soboli lub lisów, z wywijanym kołnierzem, także obszytym futrem. W kapaniçe występowały długie szerokie rękawy lub krótkie rękawy obszyte futrem, często zestawiane z parą długich, zwężających się rękawów opadających z tyłu od wysokości barku. Kapaniçe były zdobione na przodzie szamerowaniem i rzędami złotych guzów z pętlicami. Do strojów wierzchnich podszytych futrem, noszonych przez wysokich dostojników, należały: üst kürk – strój sięgający kostek, pokryty suknem lub brokatem, miał zwężane rękawy oraz duplikaty rękawów z jasnego atłasu. Do strojów wierzchnich noszonych powszechnie przez służbę seraju należała dolama, o kroju dopasowanym do sylwetki w górnej części, a od pasa do dołu rozszerzanym, najczęściej z wąskimi rękawami i kołnierzem stojącym lub wywijanym. Dolama była zapinana na drobne guziki od szyi do pasa.
Formy nakryć głowy oraz typy tkanin i ich kolorystyka były ściśle zastrzeżone dla poszczególnych urzędników służby państwowej, wojska oraz poszczególnych grup społecznych, etnicznych i wyznaniowych. Nakrycia głowy były niezwykle zróżnicowane, niekiedy osiągały imponujące rozmiarem formy. W Europie większość z nich nazywano turbanami, jednak nazwa ta odnosi się tylko do jednego z wielu różnych typów nakryć głowy. Turban był formą zawoju, długiego szala (sarik) nakładanego na przylegającą do głowy, rozpowszechnioną w wielu krajach islamu czapeczkę takke, na której układano szal w fałdy i drapowano turban. Turbany występowały w różnych kolorach, najczęściej były wykonane z bawełny lub muślinu. Najwyżsi dostojnicy w seraju nosili stroje z drogich tkanin, podkreślające ich rangę i pozycję; na funkcję pełnioną na dworze sułtana wskazywały zróżnicowane nakrycia głowy, których forma przez stulecia nie ulegała zmianom. Do najważniejszych dostojników dworu sułtana, dla których nakrycie głowy było atrybutem sprawowanej funkcji, należeli wielki wezyr (Vezir-i-Azam) i wielki mufti (Seyh ul-Islam). Pełniący funkcję wielkiego wezyra był pierwszym ministrem dworu sułtańskiego i najważniejszą po sułtanie osobą w seraju, miał władzę nad radą sułtańską, czyli Dywanem (Divan). Tym, co wskazywało na jego funkcję i wyróżnoną pozycję na dworze, było wysokie, usztywnione nakrycie głowy w formie ściętego stożka, tzw. kallavi, obciągnięte białą tkaniną i zdobione naszytą ukośnie na przodzie brokatową, złotą taśmą. Kallavi przysługiwało wyłącznie wysokim dostojnikom w randze paszy oraz wezyrom. Wielki mufti był najwyższym zwierzchnikiem w Imperium Osmańskim, wydawał orzeczenia (fetwy) we wszystkich kwestiach prawnych oraz stwierdzał moc wyroków prawnych. Atrybutem jego funkcji i pełnionej władzy było wydatne nakrycie głowy w formie spłaszczonej kopuły, tzw. orf, usztywniane, a na zewnątrz zdobione ułożoną w fałdy białą tkaniną. Forma nakrycia głowy orf była charakterystyczna dla osób sprawujących funkcje religijne w islamie. Nakrycia głowy sułtana miały zróżnicowane formy i były noszone w zależności od okazji. Podczas oficjalnych spotkań i ważnych uroczystości sułtan zakładał imponujące formą i rozmiarem nakrycie głowy – mücevveze, złożone z wysokiego, lekko rozszerzanego ku górze kavuka – podstawy z czerwonego filcu, usztywnionego wewnątrz stelażem z drutu, a na zewnątrz obciągniętego białym muślinem. Za specjalną zgodą sułtana mücevveze mogli nosić także niektórzy wysocy dostojnicy. Sułtan podczas uroczystych ceremonii nosił mücevveze bogato zdobione dodatkowymi ozdobami, najczęściej biżuteryjną egretą, wysadzaną drogimi kamieniami i zwieńczoną kitą z czaplich piór, które wywodzi się z mody perskiej. Do wysokich urzędników pełniących najważniejsze funkcję w seraju należeli: przełożony białych eunuchów (Ak Aga) i przełożony czarnych eunuchów (Kyzlar Aga). Ich rangę na dworze podkreślało wysokie, cylindryczne nakrycie głowy – pasali kavuk, obszyte białą tkaniną, a w wersji ceremonialnej – mücevveze. Ich ubiory były do siebie zbliżone, składały się z przylegającego do sylwetki kaftana zapinanego na kilka rzędów guzów, przepasanego pasem z lekkiej tkaniny oraz płaszcza podbitego futrem – üst kürk. Innym dostojnikiem, którego funkcję określało nakrycie głowy, był wielki kanclerz (Reis Efendi), był on naczelnikiem kancelarii sułtańskiej i pełnił rolę ministra spraw zagranicznych. Nosił rodzaj turbanu z zielonej tkaniny, w formie spłaszczonej kopuły zdobionej brokatową taśmą. Wysocy urzędnicy seraju nosili także zbliżone do walca, osiągające do 40 centymetrów wysokości nakrycia głowy zwane pasali kavuk, o sztywnym stelażu, obszyte suknem w różnych kolorach. W wersji ceremonialnej były one zdobione na przodzie biżuteryjnymi egretami – çelenk. Popularnym nakryciem głowy występującym wśród wielu różnych funkcjonariuszy pozostających na służbie dworu były lekko wypukłe, walcowane nakrycia głowy obciągnięte brokatem, zwane sellimi. Ich cechą charakterystyczną były przypinane do nich po jednym lub po dwa plecione warkoczyki – zuluf. Służący o różnych funkcjach nosili czapki w kształcie stożka – kullah, wykonane z filcu lub sukna. Tego typu czapki nosili także derwisze niektórych bractw, a ich przełożeni owijali je zawojem z muślinu. Służący wyższych urzędników i niektórzy wojskowi nosili wysokie, walcowate czapki z czerwonego sukna, zwane barata, których długi koniec opadał na kark.
Do ubioru męskiego w XVII wieku należało także obuwie, którego fasony i kolory skóry, z jakiej zostało wykonane, również regulowały odpowiednie przepisy. Istniało kilka rodzajów takiego obuwia, ale najczęściej pojawiały się trzy typy: wysokie buty z cholewami z żółtego safianu lub czerwonej skóry, zwane baczmagami (başmak); meszty (meşt) – miękkie buty bez podeszwy, noszone w pomieszczeniach; na zewnątrz zakładano do nich płaskie wycięte pantofle bez pięt – cedik. Strój męski uzupełniały zróżnicowane akcesoria, wśród nich broń: kindżały, noże i halabardy.
Sułtan Ibrahim, ukazany jako siedzący na koniu w otoczeniu świty, jest odziany w kontoş z ciemnej jedwabnej tkaniny, przepasany prawdopodobnie sukiennym lub metalowym złotym pasem. Na kontoş nałożone ma kapaniçe z krótkimi rękawami i duplikatami, uszyte z karmazynowej tkaniny jedwabnej, podbite i lamowane brązowym futrem. Kapaniçe jest zdobione gęstym szamerunkiem ze złotych nici metalowych. Sułtan jest odziany także w luźne, szerokie, bufiaste spodnie – szarawary – w kolorze purpurowym oraz baczmagi, czyli buty z cholewami z żółtego safianu. Na głowie ma bardzo wysokie (ok. 40 cm) ceremonialne nakrycie głowy mücevezze, usztywnione, w formie rozszerzającego się lekko ku górze ściętego walca, obciągnięte jasną tkaniną, prawdopodobnie białym muślinem, zdobione dwiema kitami z czarnych czaplich piór na przodzie i z tyłu. Zwykle przód nakrycia głowy zdobiła biżuteryjna egreta zwieńczona sterczącą kitą z czaplich piór. Tutaj kita z piór jest umocowana na przodzie, w górnej części müceveze, a druga jest zatknięta z tyłu. W otoczeniu sułtana stoją wyżsi oficerowie janczarów, towarzyszący sułtanowi w orszaku konnym, przedstawieni w charakterystycznych dla ich funkcji nakryciach głowy, tzw. sorguçlu üskuf – wysokich czapkach z usztywnionego białego filcu w formie stożkowatego hełmu, zwanego Üsküf lub börk, ozdobionego taśmą ze złotogłowiu i wielkim pióropuszem sorguç z ułożonych wachlarzowo białych i czarnych strusich piór. Są oni odziani w kaftany z krótkimi rękawami z duplikatami: postać na pierwszym planie jest ubrana w kaftan w kolorze błękitnym, z rzędem złotych guzów, przepasany sukiennym purpurowym pasem, pod spodem ma purpurowy kontoş; postać na drugim planie ma purpurowy kaftan, przepasany metalowym pasem i kontoş w kolorze miodowym.
Urzędnik jest odziany w długi karmazynowy kaftan bez rękawów z duplikatami rękawów spływających z tyłu, zapinany na sięgający od szyi do pasa rząd ściśle przylegających metalowych guzów. Kaftan jest przepasany szerokim materiałowym pasem ze złotogłowiu i nałożony na kontoş z tkaniny w kolorze pomarańczowym. Spod kaftana widoczne są buty z cholewami z żółtego safianu. Nakrycie głowy z czerwonego filcu to tzw. börk (üsküf, kuka), charakterystyczne dla janczarów, gwardii sułtańskiej i służby seraju. Dolna jego część jest usztywniona, w formie płaskiego hełmu, zdobiona szeroką opaską z zielonego jedwabiu i brązową lub czarną taśmą. Przedłużeniem dolnej części jest szeroki i długi pas czerwonego filcu keçe, podniesiony na metalowym stelażu na wysokość ok. 20 cm, z opadającym wzdłuż pleców pasem yatirma na długość ok. 80 cm. Do nakrycia głowy są doczepione sztuczne warkoczyki zülüf, określające funkcje pełnione w seraju.
Zarządca Starego Seraju sprawował pieczę nad pierwszym pałacem zbudowanym przez Mehmeda II, który po wybudowaniu pałacu Topkapi stał się miejscem zamieszkania sułtanki matki i żon poprzednio panującego sułtana. Jest on odziany w kaftan spodni w kolorze karmazynowym z tkaniny o drobnym wzorze, zdobiony złotym szamerowaniem, oraz długi, sięgający niemal do kostek kaftan wierzchni z krótkimi rękawami, uszyty z tkaniny w kolorze błękitnym, spod którego widoczne są buty z żółtego safianu. Na głowie ma wysokie nakrycie mücevveze.
Przełożony białych eunuchów był jednym z najważniejszych dygnitarzy w seraju, sprawował władzę nad służbą haremu i miał wpływ na sprawy państwa. Jest odziany w kaftan bez rękawów, uszyty z karmazynowego brokatu, pod nim ma kaftan z tkaniny jedwabnej w kolorze malinowym, z długimi, zwężającymi się ku nadgarstkom rękawami. Spod kaftana widoczne są żółte baczmagi. Na głowie ma wysokie, usztywnione nakrycie głowy – mücevveze, zarezerwowane dla najwyższych urzędników, wykonane z białego sukna, obciągnięte białym muślinem.
Odziany w dolamę z jasnoczerwonej wzorzystej tkaniny, przepasaną materiałowym zielonym pasem oraz w kaftan bez rękawów w kolorze karminowym, o prostych połach, zapinany na rząd drobnych guzików. Spod kaftana widoczne są żółte baczmagi. Na głowie ma sztywne nakrycie w kształcie ściętego stożka, uformowane z białej tkaniny, tzw. turban piramidkowy.
Służący jest odziany w popielatą dolamę, noszony przez służbę seraju długi dopasowany w górnej części strój z wywijanym lub stojącym kołnierzem, zapinany na rząd drobnych guzików biegnący do pasa. Dolama jest przepasana materiałowym karminowym pasem, a końce jej połów są zatknięte za pas. Spod dolamy widoczne są szarawary w kolorze malinowym, wpuszczone w wysokie buty z cholewami z czarnej skóry. Na głowie służący ma typową wydłużoną czapkę z białego filcu w formie stożka, tzw. kullah.
Miniatura przedstawia wielkiego muftiego, najwyższego zwierzchnika muzułmanów w Imperium Osmańskim, który orzekał moc prawną wyroków i wydawał orzeczenia (fetwy) we wszystkich kwestiach prawnych. Wielki mufti jest odziany w obszerny strój z białego sukna podbitego brązowym futrem, z dużym wywiniętym kołnierzem i szerokimi rękawami, o mankietach obszytych futrem. Jego funkcję określa charakterystyczne wydatne nakrycie głowy w formie dużej spłaszczonej kopuły, uformowane ze zwielokrotnionych fałd białego muślinu, jest to tzw. orf. Tego typu nakrycia głowy były zarezerwowane dla najwyższych rangą urzędników pełniących funkcje religijne.
Miniatura ukazuje wielkiego kanclerza, naczelnika kancelarii sułtańskiej, pełniącego funkcję dzisiejszego ministra spraw zagranicznych, który brał udział w obradach Dywanu. Jest on odziany w zielony bol yenli kürk – długi i obszerny strój o prostym kroju, z rozciętymi połami, podbity i lamowany brązowym futrem, z futrzanym wywijanym kołnierzem i długimi, szerokimi rękawami także obszytymi futrem. Pod spodem ma kontoş z białej tkaniny jedwabnej o kwiecistym wzorze, przepasany żółtym pasem z tkaniny oraz czerwone szarawary i miękkie buty z żółtej skóry – meszty i płaskie pantofle bez pięt – çediki. Na głowie ma okazałe nakrycie głowy, składające się z dwóch części: dolnej – otoku obciągniętego tkaniną brokatową i górnej – w formie dużej kopuły.
Portretowany sułtan jest odziany w kapaniçe z jasnomalinowego jedwabiu podszytego brązowym futrem, z którego wykonany jest także szeroki kołnierz i obszycie połów stroju. Kapaniçe na przedzie jest zdobione szamerowaniem srebrnymi nićmi. Spod kapaniçe widoczny jest kaftan jedwabny w kolorze jasnozielonym (pistacjowym) w drobne niebiesko-czerwone wzory w postaci drobnych bukietów kwiatowych. Na głowie sułtan ma paşali kavuk (turban paszowski) – wysoką usztywnioną czapkę w formie ściętego walca, owiniętą białym szalem z muślinu, zdobioną na przodzie biżuteryjną złotą egretą wysadzaną klejnotami, prawdopodobnie diamentami, zwieńczoną wydatną kitą z czarnych czaplich piór.
Scena ukazuje przyjęcie poselstwa polskiego na dworze sułtana Mehmeda IV i rozgrywa się w sali audiencjonalnej – Arz Odasi. Sułtan siedzący na schodkowym tronie przyjmuje poselstwo króla Jana III Sobieskiego, któremu przewodniczy podkanclerzy koronny Jan Gniński; przybył on 13 stycznia 1678 roku do seraju, aby zawrzeć traktat pokojowy. Tron, na którym siedzi sułtan, jest wyłożony karmazynową tkaniną w duże wzory roślinne, prawdopodobnie haftowaną złotymi nićmi. Sułtan ma na sobie jedwabny kaftan w kolorze złocistomiodowym i kapaniçe z krótkimi rękawami i duplikatami, uszytą z karmazynowej tkaniny podbitej brązowym futrem i szamerowanej złotymi metalizowanymi nićmi. Na głowie ma turban paşali kavuk (turban paszowski), czyli rozbudowany turban z białej tkaniny, zawinięty wokół wyższej usztywnionej czapki w kolorze czarnym. Na przodzie turban jest ozdobiony biżuteryjną egretą çelenk, zwieńczoną kitą z czarnych czaplich piór. Przed obliczem sułtana stoją najwyżsi rangą urzędnicy seraju, odziani w różnokolorowe stroje wierzchnie – kapaniçe o luźnym fasonie, spływające swobodnie wzdłuż sylwetki, z krótkimi rękawami z duplikatami, sięgające do kostek. Na głowach mają wysokie usztywnione nakrycia głowy – mücevveze w kolorze białym. Po prawej stronie stoją członkowie polskiego poselstwa z podkanclerzym koronnym Janem Gnińskim na czele.
Scena przedstawia wręczanie oficjalnych cennych podarunków – kaftanów hilat członkom polskiego poselstwa, na którego czele stał Jan Gniński. Posłowie trzymają w dłoniach kaftany z drogich tkanin, prawdopodobnie brokatów. Obdarowanie kaftanem było gestem, wskazującym na to, że sułtan pragnie zachowania pokojowych stosunków i aprobuje przebieg i postanowienia misji dyplomatycznej. Ponieważ stosunki polsko-tureckie przez większość historii były pokojowe, wysłannicy Rzeczypospolitej kaftany otrzymywali regularnie.
Portret Kara Mustafy Paszy (1635– 1683), jednego z najważniejszych urzędników osmańskich na dworze sułtana Mehmeda IV, wielkiego wezyra i dowódcy wojsk Porty. Prowadził on politykę wielkiej ekspansji terytorialnej. Po nieudanej wojnie z Rosją (1677–1681), chcąc się zrehabilitować przed sułtanem, poparł antyaustriackie powstanie węgierskie i wyruszył z wojskami tureckimi na Wiedeń (1683). Pobity przez wojska sprzymierzone pod wodzą króla Jana III Sobieskiego, Kara Mustafa uciekł do Belgradu, gdzie na rozkaz sułtana został stracony. Kara Mustafa Pasza jest przedstawiony en trois quatre. Jego strój to kaftan z jasnej jedwabnej tkaniny o floralnym wzorze w kolorze pomarańczowym i czarnym, zapinany na rząd drobnych złotych biżuteryjnych guzów z jedwabnymi pętlicami. Na piersiach poły kaftana są spięte broszą w kształcie gwiazdy wysadzanej diamentami, z przywieszoną dużą perłą o łezkowatym kształcie.
Na kaftan nałożone jest kapaniçe – długi strój wierzchni z sukna w kolorze karmazynowym, sięgający kostek, podbity brązowym futrem wywiniętym wzdłuż połów, z których jedna jest zdobiona pojedynczym rzędem drobnych złotych guzów. Powyżej znajduje się złota brosza w formie rozety, inkrustowana diamentami. Na głowie wielki wezyr ma turban z udrapowanego w regularne pionowe fałdy białego muślinu, w formie spłaszczonej kopuły, kształtem zbliżony do nakrycia głowy orf. Na przodzie turban zdobi dekoracyjna biżuteryjna egreta wysadzana drogimi kamieniami, w formie kolistego medalionu z tworzącymi rozetę diamentami o stołowym szlifie, zwieńczona sterczącą kitą z czarnych czaplich piór. Do stroju spodniego należały, niewidoczne na portrecie, koszula i bufiaste szerokie szarawary o zwężających się ku dołowi nogawkach, zbierane i marszczone w pasie. Ich dolna część niemal zawsze była widoczna spod kontoşa i kaftana.
Wielki Wezyr Kara Mustafa Pasza (1634/35–1683) jest przedstawiony en trois quatre. Jest odziany w szatę spodnią o zakładanych połach, na którą nałożył jedwabny satynowy kaftan w kolorze błękitnym z drobnym złotym motywem kwiatowym. Na głowie ma duży turban udrapowany z ciemnej tkaniny w wydatne, załamujące się fałdy.
Muhzir Aga był oficerem janczarów i dowódcą straży w pałacu wielkiego wezyra. Jest ukazany en trois quatre. Ma na sobie obszerne brązowe futro pokryte karmazynowym suknem, z krótkimi rękawami obszytymi futrem i długimi, wąskimi duplikatami spływającymi z tyłu. Strój spodni stanowi zielona szata entari – długa suknia dopasowana do figury, od bioder układana w fałdy, z wąskimi rękawami. Entari często szyto z tkanin pasiastych, podszytych płótnem, w wersji zimowej – pikowanych watą. Nakrycie głowy to sorguçlu üskuf – usztywniona czapka z białego filcu lub sukna w formie zbliżonej do stożka, z otokiem ozdobionym złotą taśmą, zwieńczona wielkim wachlarzowym pióropuszem z białych strusich piór – sorguç.
Szarawary należały do stroju spodniego i były wykonywane z różnych tkanin, w zależności od okazji i pełnionej funkcji. Ceremonialne spodnie şalvar, noszone przede wszystkim przez sułtanów, szyto z luksusowych tkanin brokatowych seraser – cennych tkanin jedwabnych tkanych z nici złotych i srebrnych, o dużych, wyrazistych wzorach, tzw. pawich oczach, lub abstrakcyjnych falach. Zachowane zabytki znajdują się kolekcji Muzeum Topkapi w Stambule.
Kaftan z karmazynowej jedwabnej satyny z dużymi raportowymi wzorami z powtarzającymi się naprzemiennie złotymi motywami: stylizowanego tulipana oraz „pawiego oka”. Kaftan ma krój lekko dopasowany do sylwetki, przymarszczany w pasie i rozszerzany od pasa ku dołowi, z szerokimi rękawami wszytymi prosto, sięgającymi do łokcia, z półkolistymi wycięciami przy mankietach. Kołnierz jest wycięty półkoliście. Kaftan jest zapinany na przylegające ściśle do siebie drobne złote guzy, umieszczone w gęstym rzędzie od kołnierza do pasa. Prawa poła kaftana zachodzi na lewą.
Strony internetowe:
© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 2015. Wszelkie prawa zastrzeżone.
stat