Portret rodzinny Jana III,  Henri Gascar, 2 poł. XVII w. ,  Kraków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu
Główna Konkurs Moda i obyczaje Ubiory polskie Ubiory obce Tkaniny Słownik Bibliografia Inne
Słownik
Słownik
Słownik nazw ubiorów, tkanin i akcesoriów mody
Justyna Bornińska, Ewa Orlińska-Mianowska, Anna Straszewska
ADAMASZEK
– tkanina jedwabna, zwykle jednobarwna, w której efekt wzorzysty oparty jest na grze światła i cienia. Dekorację taką osiąga się zestawieniem w tle i wzorze błyszczącego splotu atłasowego i innego o powierzchni matowej (ryps, splot płócienny lub rządkowy).
AKSAMIT
– tkanina z okrywą włosową (tzw. runo) wytwarzaną specjalną technologią, polegającą na wprowadzeniu dodatkowych nici osnowy lub wątku, które oplatając rózgi, tworzą pętelki. Pętelki są przecinane (aksamit strzyżony) lub pozostają nieprzecięte (aksamit pętelkowy). Wzory uzyskuje się, operując kontrastem strzyżenia runa na dwóch wysokościach (altembas) lub zestawieniem strzyżonego deseniu z pętelkowym konturem lub tłem (aksamit cyzelowany). Często występują także tkaniny o aksamitnym wzorze wprowadzonym na gładkim tle atłasowym.
ALAMODA
– dwuczęściowa suknia kobieca, wywodząca się Francji i uważana w Polsce za niezwykle modną od lat 40. XVII w., a przez mieszczanki noszona nawet do końca stulecia. Składała się z fałdzistej spódnicy oraz stanika z baskinką i szerokimi rękawami, wzorowanego na ówczesnym męskim kaftanie (zob. pourpoint). Zdobiono ją pasmanterią, galonami lub wąską metalową koronką i uzupełniano szerokim białym koronkowym kołnierzem i mankietami. Słowem alamod (z franc. à la mode – modny) określano przesadną elegancję w ubiorze.
ALTEMBAS
– aksamit jedwabny o runie ciętym na dwóch wysokościach, przetykany nicią złotą. Najwspanialsze a. powstawały w XV w. we Włoszech. W dawnej Polsce zwany także złotogłowiem.
AMAZONKA
– kobiecy strój do konnej jazdy, którego nazwa pochodzi od mitycznego plemienia greckich wojowniczek; w Polsce nazywany również kawalerką lub myśliczkiem. Przeznaczony głównie do polowania, pojawił się we francuskiej modzie dworskiej w XVII w. Składał się z szerokiej, fałdzistej spódnicy oraz góry wzorowanej na ubiorze męskim. Od końca XVII w. był to naszywany galonami szustokor.
ANGAŻANTY
– falbany z marszczonej koronki o półkolistej formie, noszone podwójnie lub potrójne, modne od ok. 1680 i stanowiące wdzięczne wykończenie sięgających do łokcia rękawów sukni. Nazwa wywodzi się od francuskiego engageants – wabiący, kuszący.
ATŁAS
– tkanina o charakterystycznej połyskującej powierzchni. Efekt ten powstaje przez zastosowanie splotu atłasowego – całą powierzchnię prawej strony tkaniny pokrywają długie przeploty osnowy (atłas osnowowy) lub wątku (atłas wątkowy), całkowicie zasłaniające splatające się z nimi nici.
BACZMANGI
– męskie buty z cholewkami, bez obcasów, na płaskiej podeszwie o lekko zadartych noskach, wywodzące się z ubioru wschodniego. Noszone w XVI i XVII w. do stroju polskiego. Miały dwojakiego rodzaju cholewki: krótkie sięgające nieco za kostkę bądź długie, z przodu nieco wyższe, zakrywające kolano. Szyto je z drogich skór, najczęściej barwionych na żółto lub czerwono, m.in. z safianu i kurdybanu.
BARCHAN
– tkanina półbawełniana o splocie płóciennym jednostronnie drapana. W Europie drukowane barchany imitowały dekoracje tkanin szlachetniejszych: adamaszków, aksamitów i brokatów. Wykorzystywana do ocieplania ubiorów, szycia bielizny, ubiorów domowych, dziecięcych i pościeli.
BAWET
– trójkątna, bogato zdobiona wkładka maskująca gorset widoczny spod niestykających się ze sobą krawędzi otwartej z przodu sukni wierzchniej, tzw. manteau, która stała się modna od ok. 1680 r.
BEFKA
– kołnierz w formie dwóch wąskich, sztywnych pasów białej lnianej tkaniny, noszony pod szyją na piersiach od końca XVII w. jako element ubioru duchownych katolickich i protestanckich.
BEKIESZA
– luźne okrycie wierzchnie podszyte futrem, czasem tył bekieszy w kroju podobny był do kontusza. Ubiór obok innych noszony w XVI i XVII w.
BŁAWAT
– staropolska nazwa błękitnych i niebieskich jedwabnych tkanin, stosowana już w średniowieczu, później używana także jako określenia wszelkiego rodzaju tkanin jedwabnych. Bławatnikami nazywano wytwórców i kupców wszelkich jedwabnych tkanin.
BROKAT
– ogólna nazwa stosowana dla tkanin wzorzystych wykonanych z zastosowaniem nici metalowej złotej lub srebrnej.
BROKATELA
– gruba i sztywna tkanina jedwabna lub półjedwabna, wzorzysta. Charakterystyczne jest zastosowanie wątku głównego lnianego lub pogrubionego jedwabnego, który łączy się w splocie atłasowym z jedwabną osnową, tworzącą pokrycie tła. Wzór wprowadzany jest wątkami lansującymi, przewiązanymi dodatkową osnową.
BROSZOWANIE
– technika wykonania wzoru na tkaninie, wykorzystująca dodatkowe wątki, wprowadzane tylko w szerokości poszczególnych motywów.
BRYT
– szerokość warsztatowa tkaniny zwana także szerzyną, mierzona od krajki do krajki, tj. między brzegami, gdzie zawracało czółenko. W Europie od średniowiecza po XVIII w. szerokość brytu jedwabnych tkanin wzorzystych wynosiła średnio ok. 50 cm.
BUŁAWA
– wschodnia broń obuchowa z osadzoną na krótkim trzonie kulistą lub gruszkowatą głowicą, nabijaną złotem lub srebrem; często bogato zdobiona kamieniami szlachetnymi. W Polsce symbolizowała urząd i władzę wojskową hetmana.
BUZDYGAN
– broń obuchowa, prawdopodobnie pochodzenia wschodniego, składająca się z dość krótkiego prostego trzonka i metalowej głowicy zbudowanej z sześciu lub większej liczby osadzonych promieniście piór. W Polsce używany był do walki i jako oznaka szarży oficerskiej.
BOMBAZYN
– tkanina półwełniana o osnowie lnianej, czasem bawełnianej albo konopnej, rzadziej jedwabnej, z wątkiem z wełny czesankowej. Produkowane także w Gdańsku od pocz. XVII w.
CULOTTE
– wąskie spodnie do kolan, noszone wraz z pończochami zachodzącymi początkowo na ich dolną krawędź i umocowanymi za pomocą podwiązek. Pojawiły się we francuskiej modzie męskiej ok. 1670 wraz z szustokorem.
CWELICH
– tkanina lniana, konopna lub bawełniana, droższa od drelichu, stosowana na tańszą bieliznę i odzież.
CYC
– cienka biała i kolorowa tkanina bawełniana podobna do perkalu, drukowana w kwiaty, pasy i prążki.
CZAMARA
– w XVI i XVII w. pod nazwą tą występowało długie okrycie, zwłaszcza damskie, często podbite futrem i ozdobione szamerowaniem; także okrycie męskie zszyte z tkanin wschodnich, ozdabiane kosztownymi guzami i podszywane futrami. W inwentarzach mieszczan lubelskich i krakowskich wymieniane są też „czamary do łóżka”. W XVIII i XIX w. nazwa ubioru męskiego noszonego na żupan, o kroju podobnym do kontusza, ale z leżącym, wykładanym kołnierzem, prostymi nierozcinanymi rękawami i dwustronnym szamerowaniem przy zapięciu. Od lat 90. XVIII w. czamara była krótsza i zbliżona krojem do surduta.
CZAPRAK, (dywdyk)
– podkładka pod siodło chroniąca grzbiet konia przed obcieraniem, stanowiąca element rzędu końskiego. Bogato zdobione czapraki tureckie z czasów osmańskich, wyszywane złotą i srebrną nicią stanowiły cenny łup wojenny.
CZAPRAGA, czapranga
– zapona w formie guza z haczykiem, służąca jako pojedyncze zapięcie delii z krótkimi rękawami, które umieszczano pod szyją. Pozostałych guzów, jeśli były, nie zapinano. Używana w XVI i XVII w.
CZAPRAŻKA
– brosza lub srebrna pętlica do spinania ubioru.
CZUB
– fryzura męska w formie bujnej kępy włosów pozostawionych nad czołem, noszona wzorem tatarskim do stroju polskiego, popularna w XVII w.
CZUCHA, CZUJKA
– płaszcz z rękawami, wykończony listwami, czasem podbity futrem i przypominający krojem delię; noszony w XVIII w.
DELIA
– długie, rozszerzające się ku dołowi, zwykle podbite futrem męskie okrycie wierzchnie z szerokim futrzanym kołnierzem, niekiedy sięgającym do połowy pleców. Zazwyczaj obszerna, delia mogła być też górą dopasowana i poszerzana jedynie od pasa w dół. Zapinano ją na guzy lub pętlice od pasa w górę bądź na dekoracyjną zaponę, jeśli była tylko zarzucona na ramiona i noszona jak peleryna. Mogła mieć także bardzo długie rękawy rozszyte pod pachami, jak w strojach wschodnich i węgierskim mente, wyłącznie o charakterze dekoracyjnym, nie zakładane, lecz zwieszone wzdłuż boków.
DOŁMAN, dolman, dołoman
– górą dopasowany, dołem rozszerzany kaftan z rękawami i kołnierzykiem-stójką, stanowiący jedną z podstawowych części ubioru węgierskiego. W XVI w. przejęty z ubioru janczarów tureckich. W wersji reprezentacyjnej zdobiony na całej powierzchni bogatym haftem i zapinany na dekoracyjne jubilerskie guzy. Noszony jako ubiór spodni pod mente. W Polsce noszony w XVI i pierwszej połowie XVII w., początkowo ze względu na długość określany jako kurta, używany zamiast żupana, później w mundurze wojskowym i liberiach hajduków.
EGRETA
– ozdoba głowy w formie wachlarzowato ułożonych sterczących piór, m.in. czaplich, osadzonych w oprawie z kosztownego metalu, a także jej biżuteryjna imitacja. Początkowo noszona do strojów wschodnich (perskich, indyjskich, tureckich), w stroju polskim została przejęta jako ozdoba kołpaków i czapek. W modzie zachodnioeuropejskiej pojawiała się w okresie renesansu, popularna również w 2. poł. XVIII w., a także w okresie secesji i art déco. Nazwa wywodzi się z francuskiego aigrette – biała czapla.
ERMEZYN
– tkanina cienka, gęsta, tkana splotem płóciennym, z wysokiej jakości przędzy jedwabnej; zazwyczaj gładka lub mieniona (o odmiennych kolorach osnowy i wątku). Gorszej jakości ermezyny nazywano w Polsce kitajkami.
FELPA
– tkanina z wysokim runem wełnianym lub bawełnianym sprasowanym w jednym kierunku, co nadawało jej połysk. Produkowana od XVII w. we Włoszech i stamtąd sprowadzana do Polski. Stosowano ją do szycia wierzchniej odzieży, a także podszywano nią ubiory.
FERET
– drobna ozdoba biżuteryjna, najczęściej w formie rozetki, naszywana na powierzchni ubiorów w XVI i 1. poł. XVII w. W XVI–XVIII w. także określenie niewielkiej, najczęściej złotej lub srebrnej sprzączki lub klamerki do spinania naszyjnika lub obuwia.
FEREZJA
– strojny wierzchni ubiór polskiej szlachty, zapożyczony ze Wschodu, noszony w XVI i XVII w. Długi, zwykle nieprzepasywany, z szerokimi dekoracyjnymi rękawami, stojącym niskim kołnierzem, zapinany na pętlice, podszyty futrem (sobolami lub lisami) albo jedwabiem (atłasem, złotogłowiem). Uboższe wersje tego noszonego przez szlachtę na żupnie lub dołmanie ubioru nosili też mieszczanie i służba dworska. Moda na zapięcie z pętlicami, co pokazują zachowane cenniki wojewódzkie, ustaliła się około 1630 r.
FLANELA
– miękka tkanina o delikatnej puszystej powierzchni wytwarzana z wełny, bawełny, a także z obydwu tych surowców. Gładka lub drukowana w pasy, kratkę albo drobne desenie, stosowana do szycia okryć wierzchnich i bielizny.
FONTANGES, fontaź
– fantazyjny czepek kobiecy, wykończony z przodu koronką wzmocnioną drucianym stelażem, sterczącą do góry, układaną w rurkowate fałdy i zdobiony kolorowymi wstążkami. Modny w latach ok. 1685–1710/1715. Nazwa wywodzi się (tak przynajmniej głosi pewna anegdota) od nazwiska Marie-Angélique de Fontanges, faworyty króla Ludwika XIV. Określano tak również modną w tym samym czasie fryzurę z loków spiętrzonych nad czołem i opadających na kark, a na skroniach ułożonych w drobne loczki.
FORTUGAŁY, verdugado
– rodzaj stelażu usztywniającego i poszerzającego spódnicę, jaki pod wpływem mody hiszpańskiej rozpowszechnił się w Europie w XVI w. i był modny do początku XVII w. Miał formę płóciennej halki z wszytymi obręczami z wikliny lub trzciny. Określano tak również poszerzaną w ten sposób spódnicę. W Polsce fortugały występowały głównie w modzie dworskiej, choć nieznacznie poszerzano także suknie o rodzimym charakterze.
GALON
– taśma dekoracyjna, zwykle wzorzysta, tkana z nici jedwabnych, bawełnianych lub lnianych i metalowych srebrnych bądź złotych, wzbogacana elementami z bajorka; wykorzystywana do obszywania odzieży, tkanin dekoracyjnych i mebli.
GŁOWY
– zakończenia pasa kontuszowego, które były najbardziej eksponowaną jego częścią, ozdobioną doszywaną złotą frędzlą. Głównym motywem ich dekoracji były krzaczki kwiatowe, w pasach polskich dwa, we wschodnich cztery i więcej.
GIERMAK
– wierzchni, długi, prosty ubiór męski z wykładanym kołnierzem pochodzenia tureckiego, noszony w Polsce od końca XV w. pod wpływem mody węgierskiej, głównie przez mieszczan. Szyto go najczęściej z sukna i innych wełnianych tkanin, a brzegi, mankiety i kołnierz ozdabiano lamówką w innym kolorze. Letnie, podobnie jak inne ubiory wierzchnie w Polsce, podszywano tkaniną, natomiast zimowe futrami, w zależności od zamożności. Charakteryzowało go ozdobne szamerowane zapięcie. W połowie XVI w. zaczął wychodzić z mody; zachował się do XVIII w. jako ubiór służby dworskiej.
GIEZŁO, GZŁO
– nazwa płóciennej białej koszuli, noszonej głównie przez kobiety, ale również mężczyzn i dzieci w Polsce od średniowiecza do XVIII w.
HAJDAWERY, szarawary
– długie, szerokie spodnie pochodzenia wschodniego, krojone z kilku prostokątów miękkiej tkaniny, pierwotnie wykładane na cholewy butów; używane w Polsce przez formacje janczarskie i tatarskie. W końcu XVII w. rozpowszechniły się w modzie cywilnej, ale noszono je wpuszczane w buty.
HALSZTUK
– prostokątna, zwykle kwadratowa chustka, wykonana z lekkich tkanin, biała lub kolorowa, będąca poprzedniczką krawata, noszona w modzie zachodnioeuropejskiej od końca XVII w. do ok. 1860. Owijano go kilkakrotnie wokół kołnierzyka koszuli, często wiążąc z przodu misterne węzły lub kokardy.
JEDWAB
– włókno pochodzenia zwierzęcego; najcieńsze z włókien naturalnych, miękkie, połyskliwe, elastyczne; w Chinach znane już w III w. p.n.e. Jedwab jest wytworem gruczołów larwy motyla z rodziny prządek (Bombyx Mori) i powstaje w procesie metamorfozy gąsienicy w poczwarkę, w wyniku rozwijania kokonów. Hodowla jedwabników ściśle łączy się z uprawą morwy, jedynej rośliny, którą żywią się te owady (stąd zwane są jedwabnikami morwowymi). Larwy, dojrzewając, tworzą wokół siebie kokon. Chcąc uzyskać z niego pełnowartościowe włókno, należy przerwać proces dojrzewania owada przed przepoczwarzeniem i naturalnym zrzuceniem osłonki. W tym celu zanurza się kokony we wrzątku, ciągnie się jedną z jego nitek i rozplata całość, otrzymując włókno.
JUPKA, jubka, szubka, szubeczka
– wierzchnie okrycie damskie, noszone w XVII i XVIII w., zarówno pasowane z wąskimi rękawami, jak i szerokie, fałdowane na plecach, z szerszymi rękawami do łokci. Szyto je z sukna, falendyszu lub jedwabiu, a w zależności od pory roku podszywano cienkimi tkaninami lub futrami; często jednym rodzajem futra podbijano, a innym ozdabiano rękawy. W XVII-wiecznych inwentarzach mieszczańskich najwięcej jest jupek czerwonych i niebieskich. Krój jupek zmieniał się w zależności od mody.
JUSTAUCORPS
– zob. szustokor
KABAT
– w XV– XVII w. kaftanik lub kurtka męska bądź kobieca z tyłu sznurowana.
KANAFAS
– lekka tania tkanina podszewkowa w prążki, lniana, bawełniana lub jedwabna.
KANAK, kanaczyk
– rodzaj szerokiego, ciasno otaczającego szyję naszyjnika, który nie opadał na dekolt i piersi; także kobiece przybranie głowy w formie sznurów pereł lub kamieni szlachetnych, wywodzące się z Turcji i noszone w Polsce w XVII w.
KAPOTA
– płaszcz męski i damski z kapturem lub ubiór męski noszony na żupanie w XVII–XIX w., zwykle z sukna, z zaszytymi rękawami, fałdami od pasa z tyłu, z przodu szamerowany. W XIX w. kapota rozpowszechniła się w ubiorach ludowych.
KARABELA
– lekka szabla pochodzenia wschodniego z charakterystyczną rękojeścią w formie stylizowanej głowy orła, w wersji reprezentacyjnej bogato inkrustowana. Prawdopodobnie wywodzi się z Turcji, skąd w końcu XVII w. rozpowszechniła się m.in. w Polsce; początkowo była importowana, później produkowana w miastach na kresach wschodnich Rzeczpospolitej; w XVIII w. chętnie noszona przez szlachtę do ubioru polskiego, zwłaszcza w wersji paradnej, bogato zdobionej srebrem, złotem, kamieniami półszlachetnymi i kością słoniową. Stała się wtedy symbolem stanu szlacheckiego, a w XIX w. symbolem narodowym.
KARACENA
– polska paradna zbroja łuskowa, wytwarzana w XVII w. Inspirowały ją przedstawienia jeźdźców sarmackich (m.in. na kolumnie Trajana w Rzymie), a także posągi rzymskich cesarzy. Wykonana była ze skóry, na której nitowano żelazne łuski. Na barkach zdobiły ją wykonane z mosiądzu lub złoconego brązu groteskowe maski albo lwie głowy (jeśli zbroja miała osłony nóg, przyczepiano je również na kolanach).
KARMAZYNY
– tkaniny farbowane barwnikiem pozyskiwanym z czerwca polskiego o mocno czerwonej intensywnej barwie z nutą błękitu. Podobny kolor mają odwłoki pluskwiaków czerwca, z których pozyskuje się barwnik.
KAWALERKA
– zob. amazonka
KAZAKINA, kazakin
– damskie okrycie wełniane lub jedwabne, przypominające kaftany, podszyte futrem, z fałdami z tyłu i długimi rękawami, noszone w XVII w.
KIEREJA
– nazwa zapożyczona z języka tureckiego dla wierzchniego okrycia męskiego, luźnego, bez stanu, z rękawami różnej szerokości, bardzo popularnego w XVII w. Szyto je z sukna, podszywano futrami, zdobiono szamerowaniem.
KIEREJA
– luźny, nieodcinany w talii wierzchni ubiór męski noszony w Polsce w XVI i XVII w. pod wpływem mody tureckiej. Miała długie, górą szerokie, zwężane przy dłoniach rękawy i szamerowanie przy zapięciu. Szyto ją z sukna lub lżejszych tkanin wełnianych i zazwyczaj podbijano futrem.
KIR
– grube sukno w różnych barwach.
KITA
– ozdoba z piór czaplich, strusich, rzadziej kogucich, noszona przy kołpaku, czapce lub szyszaku, oprawiona w biżuteryjną ozdobę zwaną szkofią → EGRETA.
KITAJKA
– bawełniane, glansowane, cienkie i lśniące płótna wytwarzane w Chinach, a także sprowadzana z Chin cienka jedwabna tkanina tkana splotem płóciennym. Niezbyt droga, gorsza gatunkowo od tafty, stosowana często na podszewki. Wytwarzana także z osnową w jednym, a wątkiem w innym kolorze, dzięki czemu uzyskiwano efekt mienienia, tzw. kitajka mieniona.
KOŁPAK
– nakrycie głowy o kolistym denku i futrzanym wysokim otoku, przeciętym nad czołem i wywiniętym; rozpowszechnione w Polsce u schyłku średniowiecza pod wpływem mody wschodniej. Początkowo stożkowate o miękkiej wysokiej główce z wywiniętym otokiem, w końcu XVI w. niższe, obszyte szeroką futrzaną opuszką, ozdabiane szkofią. Od 1790 nazywano tak nakrycia głowy żołnierzy piechoty polskiej.
KONTUSZ
– ubiór noszony na żupanie, który przyjął się i upowszechnił w Polsce w latach 30. XVII w. Początkowo skromny, podbity futrem, później, już bardziej uroczysty, wyparł noszoną wcześniej na żupanie delię. Górą pasowany od talii, poszerzony przez kloszowe kliny wszywane po bokach do pasa tkaniny, wyprowadzonego z kroju pleców tzw. słupa. Późną cechą kontusza stały się wyloty zwane łapciami, czyli rozcięte od pach po łokcie rękawy, nawiązujące do niektórych ubiorów wschodnich. Długie rękawy zakończone mankietami o charakterystycznym kształcie wywijano, zarzucając na plecy. Długość kontusza zmieniała się w zależności od mody i okoliczności, w jakich był noszony.
KOPIENIAK
– krótkie, luźne okrycie męskie, zapożyczone z ubiorów węgierskich, noszone w Polsce w 2. poł. XVI i 1 poł. XVII w. Szyto je z różnych gatunków sukna, podbijano kirem, bają, rzadziej futrem i szamerowano. W inwentarzach wymieniane są kopieniaki o różnym przeznaczeniu: podróżne, żałobne, na polowanie i na deszcz. Krój tego ubioru zachował się w krawieckiej księdze miasta Wschowy z 1640 r.
KSZTAŁT, kształciczek
– dopasowany usztywniany stanik bez rękawów, noszony na koszulę bądź suknię, a także cała suknia kobieca z tego typu stanikiem i poszerzaną spódnicą, popularna w Polsce w 2. poł. XVI i na pocz. XVII w., zwłaszcza w ubiorze dziewcząt i młodych kobiet. Kształciczek stanowił rodzimy element ówczesnej mody kobiecej, choć pod względem modelowania kobiecej sylwetki podlegał, z pewnymi uproszczeniami, modzie zachodnioeuropejskiej.
KUBRAK
– wierzchni kaftan noszony w XVII i XVIII w. na żupanie; uszyty bez wylotów zstępował strojniejszy kontusz.
KOLET
– wojskowy kaftan, zwykle bez rękawów, odcinany w talii i poszerzany dołem, najczęściej sznurowany z przodu. Szyto go ze skóry łosiowej, jeleniej lub wołowej. Pełnił rolę ochronną i był szczególnie popularny w okresie wojny trzydziestoletniej (1618–1648), w Polsce wprowadzony w XVII w. przez wojska cudzoziemskiego autoramentu; przeszedł do ubioru cywilnego, często szyto go wtedy z sukna.
KRYZA, kreza
– ułożony w rurki lub zakładki sztywny biały płócienny kołnierz, otaczający szyję; noszony zarówno przez kobiety jak i mężczyzn; charakterystyczny dla mody hiszpańskiej 2. poł. XVI i pocz. XVII w.
KRAJKA
– brzeg tkacki zabezpieczający krawędzie wzdłuż tkaniny, gdzie nawracają wątki.
LAMA
– gładka lub wzorzysta tkanina jedwabna z dodatkowym wątkiem blaszką metalową, prowadzoną na całej powierzchni tła.
LAMELKA
– nić w formie metalowej blaszki, zwykle wprowadzana wątkowo lub osnowowo przez całą powierzchnię tkaniny.
LAMPAS
– tkanina wzorzysta o skomplikowanej strukturze tkackiej, wykorzystującej kilka systemów osnów i wielobarwnych wątków, z których część wiąże tkaninę, a pozostałe biorą udział w tworzeniu wzoru.
LANSOWANIE
– technika wykonania wzoru na tkaninie, wykorzystująca dodatkowe wątki, wprowadzane przez całą szerokość tkaniny. Wątki lansujące widać na prawej stronie tkaniny wyłącznie w partiach wzoru, w partiach tła przechodzą na lewą stronę.
LETNIK
– suknia kobieca o prostym kroju, popularna w XVI i 1 p. XVII w., mogła być lekko pasowana z długimi lub krótkimi rękawami, bywała także luźna i bez rękawów. Szyto ją z różnego rodzaju tkanin wełnianych, jedwabnych, lnianych i bawełnianych. Zimowe letniki ocieplano podobnie jak ubiory wierzchnie.
LISERÉ
– technika wykonania wzoru na tkaninie, wykorzystująca wątki podstawowe, które w partiach deseni nie są związane żadnym splotem tkackim i biegną luźno po prawej stronie tkaniny.
LITE TKANINY
– w dawnej Polsce nazywano tak wszelkie tkaniny wykonane przy bogatym użyciu nici metalowych złotych lub srebrnych, które nie tylko nadawały tkaninie połysk, ale także czyniły ją cięższą. Litymi określano też pasy kontuszowe, w których nić metalowa złota lub srebrna była stosowana na całej powierzchni; w zależności od rodzaju nici tkaniny te określano mianem złotolitych lub srebrnolitych.
MANTOLET
– krótka pelerynka z kapturem lub bez kaptura, noszona przez kobiety i duchownych. Od XVII w. określano tak również krótki kobiecy płaszcz podbity futrem. Przykłady XVII-wiecznych mantoletów kobiecych można oglądać na słynnej Tableau z pocz. XVII w. w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu.
MANTEAU
– otwarta z przodu na całej długości suknia wierzchnia, o połach zwykle niestykających się ze sobą, która pojawiła się w modzie francuskiej w latach 80. XVII w. Wczesne manteau miało rozciętą z przodu, wydłużoną w niewielki tren spódnicę, której fałdy zbierano po bokach i drapowano z tyłu; spod krótkich lejkowatych rękawów widoczne były rękawy koszuli z koronkowymi angażantami. Otwarty przód stanika o niestykających się połach przysłaniano bawetem. W latach 1685–1715 noszono je wraz z czepkiem fontanges.
MENTE
– szamerowany na piersiach, poszerzany ku dołowi wierzchni ubiór węgierski, często podbijany futrem; miał zwykle duży kołnierz, zakrywający ramiona i opadający na plecy oraz sięgające do łokci lub długie, dekoracyjnie zwisające rękawy. Mente była noszona na Węgrzech od XV w.; stopniowo ulegała skróceniu (w XVIII w. sięgała już tylko bioder). W 2. poł. XVI w. wywarła wpływ na ukształtowanie polskiej delii.
METLIK
– kobiecy płaszczyk podbity futrem, noszony w XVI i XVII w.
MĘDLKOWY PAS
– w XVII w. określano tak najtańszy pas tekstylny wyrobu perskiego, a w XVIII tanie pasy wyrabiane w polskich persjarniach.
MUSZKA, mucha
– na przełomie XVII i XVIII w. modna ozdoba z czarnej tafty zdobiąca bladą cerę. Służyła również ukryciu defektów skóry bądź oznaczała miłosny przekaz dla kochanka, wyrażany poprzez kształt (gwiazda, serce, słońce itp.) i miejsce, w którym była przylepiona.
MYŚLICZEK
– zob. amazonka.
MORA
– tkanina gładka lub wzorzysta, pokryta nieregularnym smugami odbijającymi światło inaczej niż tło tkaniny, przypominającymi słoje drzewa lub falę.
MOROWANIE
– poddanie tkaniny specjalnemu prasowaniu gorącymi walcami, zgniatającymi włókna w nitkach. W efekcie powstają smugi różnie odbijające światło.
NASUWIEŃ
– inna nazwa delii.
NIĆ METALOWA
– nić zbudowana z duszy (nici z przędzy jedwabnej lub innego włókna) i oplecionej wokół niej złotej lub srebrnej blaszki.
OSNOWA
– nić biegnąca wzdłuż tkaniny, splatająca się z prostopadłym do niej wątkiem.
PALATYNKA
– krótka pelerynka lub szal z kosztownych futer, m.in. soboli i tumaków, służąca osłanianiu dekoltu sukni; wprowadzona w końcu XVII w. podobno przez księżniczkę Palatynatu Reńskiego (princesse palatine) o imieniu Liselotte, żonę księcia Orleańskiego.
PAKLAK
– grube sukno krajowego wyrobu, także tkanina półwełniana na lnianej lub konopnej osnowie. Szyto z niej tanią odzież, a z najgorszego gatunku worki na mąkę lub zboże.
PAS KONTUSZOWY
– długa, wąska tkanina o określonym schemacie dekoracyjnym. Ważne akcesorium dawnego stroju polskiego. Schemat kompozycji wzoru pasa tworzyły: dwa zakończenia zwane głowami, długa część środkowa zwana wciążem oraz biegnące wzdłuż pasa wąskie szlaczki zwane obrzeżeniami.
PASAMONY (PASMANTERIA)
– wyroby szmuklerskie, taśmy, galony, krajki, frędzle, wstążki gładkie i wzorzyste, wytwarzane metodą sprangu plecionki lub na specjalnych tabliczkach (miniaturowych krosienkach), służące do dekoracji ubiorów, tkanin, mebli, rzędów końskich i powozów.
PODWIKA
– biała, płócienna chusta zasłaniająca szyję, podbródek, boki twarzy i uszy, zawiązywana na czubku głowy lub spięta na karku; noszona przez kobiety zamężne od średniowiecza wraz z welonem lub czepcem; w Polsce utrzymała się modzie aż do XVII w.
POURPOINT
– w XVII w. obcisły niewatowany kaftan według mody francuskiej, często nacinany na piersiach. Miał bufiaste rękawy z wąskich, niezszytych pasów tkaniny lub z pojedynczym rozcięciem. Był wykończony baskinką z trapezowatych tasek; w 3. ćw. XVII w. do spodni typu rhingrave noszono krótki pourpoint bez baskiny.
POTRZEBY
– wszelkie ozdoby pasmanteryjne, takie jak szamerowania, lamowania szwów ze sznureczka, galonu lub taśmy oraz frędzle, pętlice i guziki, stosowane od XVI w. w ubiorze polskim, a także w mundurach wojskowych. Nazwa obejmowała także obszycia patek kieszeni, kołnierza i mankietów z tkaniny odmiennej kolorystycznie lub fakturowo od tkaniny, z której był uszyty ubiór. Taki sposób zdobienia stosowano w niektórych typach polskiego ubioru męskiego: kontuszach, czamarach, deliach, później także w męskim ubiorze ludowym.
PSIE UCHO
– na Węgrzech: psi język, wykończenie rękawa żupana i dołmana w formie zachodzącego na wierzch dłoni języka, charakterystyczne dla mody węgierskiej i polskiej w 2. poł. XVI i XVII w.; stanowiło osłonięcie dłoni pod karwaszem.
RABAT
– płócienny lub koronkowy męski kołnierz zwężony na ramionach, z przodu wydłużony, zawiązywany na ozdobne sznurki wykończone chwastami; pojawił się ok. 1650 r. w związku z modą długich, opadających na ramiona włosów.
RAŃTUCH
– długa, okrywająca ramiona i plecy, sięgająca nawet do ziemi prostokątna chusta z delikatnego białego płótna, noszona w Polsce od średniowiecza do XVII w. przez kobiety zamężne na czepiec i często przykrywana kołpakiem. Pod koniec XVII w. rańtuch uległ skróceniu i był zdobiony wzdłuż brzegów czarnym lub czerwonym haftem o motywach kwiatowych.
RAPORT WZORU
– odległość, mierzona w długości i szerokości, między początkiem pierwszego i początkiem kolejnego takiego samego motywu.
RHINGRAVE
– bardzo szerokie, sięgające do kolan męskie spodnie, zdobione falbanami, wstążkami i pasmanterią, popularne w modzie francuskiej w latach 1650–1680, które według legendy miał rozpowszechnić w Paryżu ambasador holenderski Karl Florentin, hrabia Palatynatu (Rheingraf von Salm). Były noszone wraz z krótkim, sięgającym talii kaftanem pourpoint, spod którego wystawała delikatna biała koszula, a po 1670 r. również pod szustokorem.
RUBDESZAN, robdeszan, robdeszambr
– męski ubiór domowy noszony od 2. poł. XVII w. na spodnie i koszulę wraz z domową jedwabną czapeczką; miał formę inspirowanego modą wschodnią szerokiego, długiego kaftana z szalowym kołnierzem, szytego z pikowanego jedwabiu, drukowanej bawełny lub brokatów i podszywanego jedwabiem lub podbijanego futrem. Nazwa wywodzi się z francuskiego określenia robe de chambre – suknia pokojowa. W Anglii określany był jako banyan.
RYPS
– gęsta tkanina jedwabna o splocie płóciennym, z charakterystycznymi żeberkami biegnącymi wzdłuż brytu, wszerz lub skośnie, powstałymi w wyniku zastosowania pogrubionych wątków lub osnów.
SIELEDZIEĆ
– zob. osełedec.
SŁUP
– charakterystyczny element kroju żupanów i kontuszy, który pojawił się w modzie polskiej 2. poł. XVII w. Był to wąski prostokątny pas, stanowiący przedłużenie pleców i krojony razem z nimi bez przecięcia w talii, jednak węższy od nich. Sięgał dolnej krawędzi ubioru, po bokach doszywano do niego skrojone kloszowo poły.
SPLOT PŁÓCIENNY
– najprostszy splot tkacki, powstały z przeplatania jednej nici osnowy z jedną nicią wątku.
SPLOT RZĄDKOWY (SKOŚNY)
– jeden z podstawowych splotów tkackich o charakterystycznej strukturze ukośnych prążków, powstałych w wyniku przeplatania jednej nici wątku z co najmniej dwiema nićmi osnowy, przy przesunięciu w prawo lub w lewo w następnym rzędzie.
SPLOT TKACKI
– porządek przeplatania ze sobą nici osnowy i wątku. Do podstawowych splotów należą: płócienny, skośny i atłasowy.
SUBORNAMENT
– rodzaj dekoracji na tkaninie, wywołujący wrażenie dwuwarstwowości wzoru; wzór wtórny w barwie tła (uzyskany w adamaszku lub liseré), towarzyszący ornamentowi głównemu barwnemu (lansowanemu lub roszowanemu).
SZARAWARY
– zob. hajdawery.
SZARZA, SZARZYNA
– grube niefarbowane sukno krajowe.
SZKOFIA
– ozdobna metalowa oprawa dla kity z piór (najczęściej orlich) lub ich metalowa imitacja, przypinana przy wojskowych hełmach lub kołpakach. Zwykle wykonywano ją z pozłacanego mosiądzu lub srebra i bogato zdobiono np. filigranem, grawerunkiem, kamieniami. Wywodziła się z Turcji, w Polsce rozpowszechniła się w XVI w. za pośrednictwem Węgier .
SZUBA
– luźne okrycie wierzchnie o prostym kroju, zwykle podbite futrem, z wywijanym futrzanym kołnierzem i szerokimi rękawami; noszone w Polsce przez mężczyzn i kobiety od XIV do XVII w. W XVI w. w ubiorze polskim zachowały się wywodzące się ze średniowiecza długie szuby z szerokimi, najczęściej rozcinanymi rękawami; noszono jednak również krótsze, szerokie renesansowe szuby zachodnioeuropejskie.
SZUSTOKOR, justaucorps
– nieodcinany w talii, górą dopasowany, długi do kolan męski ubiór wierzchni z szerokimi połami, wywodzący się z mody francuskiej, popularny w całej Europie od ok. 1660 r. do połowy XVIII w.; bez kołnierza, miał wąskie, sięgające za łokieć rękawy wykończone szerokimi mankietami. Początkowo szyto go z sukna i obficie zdobiono galonami, po 1700 r. modne stały się haftowane wzdłuż brzegów szustokory z jedwabnych tkanin i brokatów.
TABIN
– wysokogatunkowa gęsta jedwabna tkanina tkana splotem płóciennym, po utkaniu wygniatana w słoje na specjalnych walcach. Kalandrowanie stosowano zarówno przy tkaninach gładkich, jak i wzorzystych z deseniem wytkanym techniką broszowania. Tabiny odnotowane w krakowskich księgach kupieckich broszowane były nicią złotą lub srebrną. Często na powierzchni tabinów stosowano cienką ciętą blaszkę. Tego typu tkaniny używano w Polsce na reprezentacyjne ubiory kobiece i męskie; wytwarzano je w Wenecji, Genui, a w skromniejszym asortymencie także we Florencji i Neapolu.
TAFTA
– lekka, nieco sztywna i ścisła, szeleszcząca tkanina jedwabna, wykonana splotem płóciennym. Oprócz taft jednobarwnych wytwarzano także tafty mienione i podobnie jak ermezyny w pasy i kostkę; stosowano je głównie na podszewki i odszycia wykańczające ubiory męskie i kobiece.
TELEJ
– okrycie męskie, różne od delii, noszone w XVI i XVII w.
TELET
– tkanina jedwabna, zwykle ze złotymi lub srebrnymi nićmi.
TOCZENICA
– sztywna, szeroka opaska obciągnięta złotogłowiem i bogato haftowana klejnotami, zwłaszcza perłami, noszona w Polsce od XV do pocz. XVII w. przez niezamężne dziewczęta oraz panny młode. Często przystrajano ją wianuszkiem z żywych kwiatów, symbolizującym dziewictwo.
TUZŁUK
– męskie okrycie podbite futrem i szamerowane, noszone w XVII w.
TRICORNE
– trójrożny męski kapelusz filcowy o półkolistej główce i charakterystycznym rondzie przygiętym do niej z trzech stron, często obszytym złotym lub srebrnym galonem. Wykształcił ok. 1690 r. z XVII-wiecznego kapelusza z miękkim szerokim rondem, które zaczęto podwijać do góry i podpinać za pomocą tasiemek dla utrzymania kształtu. Najczęściej noszony był po lewą pachą, aby nie zmierzwić pudrowanej peruki. Modny również w kobiecym stroju do konnej jazdy.
VESTES HUSSARONICAE
– ubiory lekkiej jazdy kawalerii huzarów węgierskich z czasów króla Zygmunta Augusta. Oprócz giermaka i delii zaliczano do nich szyte według współczesnych wzorów węgierskich: żupice (szubice), dołomany i hazuki.
WAMS
– ubiór męski, krótki z przodu, na dole wycięty w szpic, lekko podwatowany i usztywniony, noszony z kamizelką i bufiastymi spodniami do pół uda w XVI i w pocz. XVII w.; szyty z sukna, atłasu i aksamitu, zdobiony wzorzystymi nacięciami, haftem i pasmanterią.
WĄTEK
– nić biegnąca wszerz tkaniny, prostopadle do osnowy i splatająca się z nią w określonym porządku.
WYLOTY KONTUSZA
– rozcięte od pachy do łokcia, dekoracyjnie zarzucone na plecy szerokie rękawy kontusza; pojawiły się w modzie na przełomie XVII i XVIII w. Wcześniej noszono kontusze z nierozcinanymi rękawami.
ZAŁUŻKA
– pelerynka ze sztywnej tkaniny jedwabnej ozdobiona galonami i koronkami w kobiecym stroju żydowskim od XVII w., noszona także przez Polki w tym samym okresie. Później nazywano tak osłaniające piersi wykończenie stanika w stroju kobiet żydowskich Był to prostokątny pas tkaniny w centralnej części, zwykle bogato zdobiony, z troczkami do związywania, ozdabiany szychową pasmanterią.
ZŁOTOGŁÓW
– tkanina wielowątkowa i wieloosnowowa o powierzchni obficie pokrytej nicią złotą. Analogiczna tkanina o tle srebrnym nazywana jest srebrnogłowiem.
ŻABOT
– ozdobna, zmarszczona, często koronkowa falbanka, otaczająca zapięcie koszuli na piersiach, widoczna w wycięciu wierzchniego kaftana; pojawił się w dworskiej modzie męskiej ok. poł. XVII w. Nazwa wywodzi się z francuskiego terminu jabot, pierwotnie oznaczającego wole ptaka.
ŻUPAN
– pasowany górą, dołem rozkloszowany kaftan z kołnierzykiem-stójką, stanowiący podstawowy element ubioru polskiego; noszony od XVI w. Charakteryzowało go zapięcie od pasa w górę na biżuteryjne lub pasmanteryjne guzy i prawa poła zachodząca na lewą. Zwężające się do dłoni rękawy wszywano z okrągłym podkrojem wokół pachy. Od końca XVII w. krojony z tzw. słupem. Początkowo noszony jako ubiór wierzchni, również podbijany futrem. Jako ubiór spodni szyty był z lżejszych tkanin, w tym jedwabnych, i zakładany m.in. pod delię, później pod kontusz.
ŻUPICA (iopula)
– w pocz. XVI w. krótki, do pasa, ciasny ubiór z rękawami, z przodu otwarty na koszuli. Na podstawie wykrojów zamieszczanych w XVII-wiecznych księgach krawieckich można wnioskować, że był to zbliżony do husarskiego ubioru węgierskiego ubiór jeździecki szyty z jeleniej skóry. W tekstach literackich z XVI w. występuje jako suknia domowa, a także długa wierzchnia suknia o charakterze reprezentacyjnym.
© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 2015. Wszelkie prawa zastrzeżone.
stat